بعد از رفتن قشون روس پر و بالى گشوده با وليعهد هم موافقت نكرده‌اند و هرج‌ومرج شديدى در تبريز و ديگر ولايات آذربايجان حكمفرما شده است و بدبختيهاى شديد توليد نموده كه بيكى دوتا از آنها اشاره مينمايم . اول حكايت انقلاب اروميه و سلماس و كشمكش ميان مسلمانان و كلدانيها كه موجب قتل نفوس و نهب اموال و هتك اعراض بسيار گرديد و شرح آن واقعهء دلخراش را در تواريخ خصوصى آذربايجان بايد ملاحظه كرد . دوم قصهء ذخيره‌ئى كه از قشون روس در شرفخانه بجاى ماند چه ذخيره جنگى هنگفت كه در قرنهاى اخير هيچ كجاى از زمين ايران از ذخيره‌هاى جنگى بايندرجه سنگين نشده بود بلى روسها در سالهاى متمادى اين ذخيره را براى انجام مقاصد بزرگ در ايران و بلكه در شرق تهيه ديده بودند و اين ذخيرهء بزرگ در سايهء بى مبالاتى حكومت ناتوان آذربايجان و كشمكش ميان دولتيان با اشخاص غير رسمى كه در كارهاى دولتى دخالت ميكردند و آنها خود نيز با يكديگر سازش نداشتند بيغما رفت قسمت مهمى از اين گنج بادآور كه ممكن بود در اينوقت كه رب النوع جنگ در دنيا حكمفرماست اردوى بزرگى را در ايران مسلح سازد و دولت و ملت از وجود آن قوه استفاده نمايند تاراج شد و باقيمانده يك قسمتش را مليون تبريز براى روزيكه به كار آيد در قنسولخانهء آلمان در تبريز ذخيره كردند و در موقع اشغال شدن شهر بتوسط قشون عثمانى بدست آنها افتاد و بالاخره قسمتى هم از آن كه از همه كمتر بود بدست كاركنان حكومت آذربايجان آمد و معلوم نشد كه چه شد . از مطلب دور نشده بشرح دوائر حكومتى آذربايجان بپردازيم در اواخر ايام مداخلهء نظاميان روس در كار آذربايجان حاج ميرزا حسنخان محتشم السلطنه اسفنديارى كه از رجال قديم ايران است سمت پيشكارى اين ايالت را داشته و او شخص با ملاحظه‌ئى است به قدر ديگران نخواسته و يا نتوانسته است مداخل بكند اين است كه اندوخته زيادى ندارد و در اين مأموريت هم طرفى بر نبسته است بعلاوه بعد از رفتن قشون روس و تاراج شدن ذخيرهء شرفخانه با اشخاص غير رسمى كه در كارها دخالت ميكرده‌اند آبش بيك جوى نرفته مقارن ورود عساكر عثمانى كه پيشكار هم براى ايالت همراه خود آورده بودند قهرا ترك مقام گفته بتهران رهسپار گرديده است